Geloof is emotie. Het is onuitsprekelijk. Religie is in woorden en symbolen gevat geloof. Elke religie verhaalt in verschillende symbolen over dezelfde gevoelens. Religies zijn man made.
Religie is een manier waarop mensen hun identiteit baseren en uiten. Daarom kan kritiek op religie voelen als een aantasting van de identiteit. Net als religie is politiek een uitdrukking van iemands identiteit. Religie, politiek en identiteit overlappen.
Religieuze mensen geloven vaak dat religie statisch en onveranderlijk is, maar er is altijd een veelheid van interpretaties en standpunten, verbonden met de cultuur waarin de religie bestaat. Daarom bestaan er vele vormen van christendom, van zwaar gereformeerd tot vrijzinnig, van Rooms-Katholiek tot evangelisch, van Luthers tot Koptisch en Grieks-Orthodox, Russisch-orthodox en Armeens. Zo is de Islam gekleurd door de cultuur waarin hij wordt beleden : Indonesisch, Pakistaans, Afghaans, Saoedisch, Egyptisch, Algerijns, Marokkaans, Tunesisch, Malinees. En daarbij heb je Soenitisch, Sjiitisch, Soefi, enzovoort.
Reformatie is een strijd die van tijd tot tijd in alle grote religies plaatsvindt tussen de gelovigen en de instituties. Religie heeft een machtsstructuur nodig om een kennisbasis te vormen. Profeten en stichters van religies zijn hervormers. Als de profeet sterft formaliseren zijn volgelingen de profetie. Er ontstaat een machtsstructuur. Zonder machtsstructuur geen religie. Dan beginnen individuen te klagen over wat de profeet al dan niet gezegd heeft en over wat de machtsstructuur zegt. De individuen en het instituut botsen. Dat is de reformatie.
Reformatie gaat over de vraag wie de macht heeft om te bepalen wat geloof is. Individuen breken met instituties omdat ze hun eigen geloofservaringen en geloofsopvattingen niet willen aanpassen aan de voorschriften of omdat ze vinden dat de instituties – die noodgedwongen bolwerken zijn van macht – zich gedragen op een manier die niet overeenkomt met de geloofsteksten of de geloofsemoties.
Reformaties zijn nooit zonder geweld. De christelijke reformatie was gewelddadig. Het is een harde strijd. De gewelddadige krachten worden niet ( langer ) in toom gehouden door instituties. Als de instituties hun macht verliezen krijgen de stromingen die geweld goedkeuren de mogelijkheid om het geweld toe te passen. In de Islam is die strijd al een eeuw bezig. Dat zien we nu.