Jan Roel Smedes

Categorie: Levensbeschouwing

  • Mensen en mediteren

    Jedidja is kunstenaar en maakt foto’s : jedidjasmalbil.com

    Ze fotografeerde mijn moeder in het verpleeghuis en deed dat op een zó mooie manier. Ik kan schrijven dat de foto de culminatie is van een proces van samenzijn en verdieping. Of ik kan schrijven dat de foto is ontstaan uit samen kopjes thee drinken. Of warme belangstelling. Of samenwerking : we maken samen een foto, ik open mij, jij opent jou, klik. Met verontschuldiging aan Jedidja voor de oversimplificatie.

    Ik mediteer. Bij meditatie heb je te maken met ‘ik’. Eén van de bedoelingen is dat ‘ik’ te doorzien. Ik heb nu bedacht dat ‘ik’ lichamelijk is. Het komt voort uit het lichaam. Zonder lichaam geen ‘ik’. Lichaam en ik houden op bij de huid. Daarbuiten is de aarde, de lucht, het heelal. Aarde, lucht en heelal dringen in het lichaam door : ademlucht, eten, bacteriën, virussen, zonlicht, geluid, regen, wind, temperatuur.

    Mensen zijn dan onderdeel van mijn heelal, net als vliegjes en bomen. Dat geldt ook voor mij, lichaam, ‘ik’. Het is nogal abstract, kaal en dor.

    Waar is de menselijkheid ? En is die menselijkheid nodig of gewenst ?

    Het taoïsme, dat het zenboedisme sterk beïnvloedt heeft en dat daarmee ook doorwerkt in het westerse mediteren, wijst ‘medemenselijkheid’ af als onnatuurlijk. Voor het taoïsme begonnen de problemen toen de mens losraakte uit de natuurlijke staat. Maar het taoïsme is, volgens mij, een politieke filosofie, een handreiking voor heersers, en één die zich afzet tegen het Confucianisme en alle andere nogal wettelijke filosofieën. Het taoïsme is niet zozeer een handleiding voor het goede leven als mens met andere mensen.

    Menselijkheid is ook niet alles, de Jodenvernietiging was ook menselijk, de genocide op de Palestijnen is ook menselijk. En volgens Thomas Hobbes, lang geleden, stond de natuurstaat gelijk aan een oorlog van allen tegen allen. Een idee dat na de evolutietheorie van Darwin ter rechterzijde van het politieke spectrum enorm aansloeg. De kapitalistische ideologie is daar nog van doordrenkt. Concurrentie is strijd om overleven. Vernietig je concurrent.

    Maar menselijkheid is ook iets menselijks. Mensen kunnen alleen maar als groep overleven. Daarom is één van onze grootste angsten om buiten de groep te vallen. Mensen willen samenleven, leven in een groep en leven met andere mensen. Tot op zekere hoogte want mensen willen zich ook tegen anderen afzetten, concurreren, strijden en overtreffen. Meditatie is gericht op ‘ik’ maar meditatie die zich daartoe beperkt is niet volledig.

  • Mediteren

    Natuur gesloopt in de strijd tegen de Japanse duizendknoop. Drie keer raden welke plant het hoogst staat, aan de andere kant van de foto. Wel heerlijk warm in de zon. Allemaal beestjes die druk deden.

  • Boedisme, het geloof van een rijke

    Boeda was een rijkeluiskind. Hij was zoon van een koning, een prins dus, die, opgroeide in weelde, wat volgens het verhaal, precies de bedoeling van zijn vader was. Pas op zijn 29e kwam hij op het idee dat er ook een wereld buiten het paleis was. Daarvan schrok hij heftig. Dat was de aanleiding om verlichting te zoeken, verlossing van het ongemak van de kennis van de ellende in de wereld. Alleen de kennis van de wereld dus, niet de geleefde ellende. Die verlossing kwam uiteindelijk. Niet langer gepijnigd door de ellende van anderen.

    Lekker is dat.

    Nou vlecht het boedisme wel compassie in de ideologie. Als je verlicht raakt, krijg je ook compassie. Misschien ligt het eraan dat ik niet verlicht ben dat ik vooral streven zie naar persoonlijk geluk en niet naar het geluk van de mensheid, of zelfs maar uitsluitend het geluk van de buren.

  • Deep survival

    Deep survival. Wie overleeft, wie niet en waarom, door Laurence Gonzales, 2017, 2003.

    Ik las het boek in één keer uit, onderbroken door een nacht slaap. Het is precies wat de titel zegt, een zoektocht naar wie ongelukken overleeft en wie niet. De ongelukken zijn vooral recreatieve ongelukken : bergbeklimmen, wandeltochten, wildwatervaren, ongelukken met zeilboten. En dan een paar vliegongelukken.

    De vaart zit vooral in de eerste helft van het boek. Daar vind je ook de analyse van wat er in je hoofd gebeurt onder spanning en als iets mis gaat. Bijvoorbeeld als je verdwaalt. De tweede helft is uitgesponnen en filosofisch.

    Het mondt uit in twaalf aanbevelingen. Die zijn niet bijzonder en erg algemeen, wat onontkoombaar is bij de verscheidenheid aan mogelijke ongelukken. Samengevat :

    1. Neem waar. Je situatie moet je leiden, niet de regels die je je eigengemaakt hebt. Je moet afstand kunnen nemen van je vertrouwde regels en de wereld om je heen waarnemen.
    2. Zie de schoonheid van de wereld om je heen.
    3. Blijf denken. Weet dat je emoties het overnemen.
    4. Organiseer kleine, overzichtelijke taken. Doe ze. Vier het voltooien.
    5. Geef je over. Tot je dood bent.

    Ik zou daar nog voorbereiding aan willen toevoegen. Bedenk in welke situatie je terecht komt en wat mis kan gaan. Leer een nuttige vaardigheid voor je begint ( maar weet ook dat kennis en vaardigheid een vals gevoel van veiligheid kunnen geven ).

    En begin niet of keer terug als het niet goed voelt. Durf de spelbreker te zijn. Maar je moet emotioneel en sociaal al stevig in je schoenen staan om dat te kunnen. Sociale normen en sociale druk zijn reëel en krachtig.

    Het boek gaat dan wel over moeilijke omstandigheden, gezocht of niet gezocht, maar uiteindelijk gaat dit over het leven en over sterven. Wat we ook doen, we sterven. Elke situatie kan leiden tot de dood. Mijn dood is dichtbij als ik nu naakt in de tuin ga zitten. Het is vijf uur ’s middags, volgens de weerapp is het één graad, windkracht twee. Als ik buiten blijf ben ik morgen dood. Als ik op het gras ga liggen gaat het sneller. Als ik mijn kleren aanhoudt duurt het langer. Wat doe je ? Kleren aanhouden en binnen blijven.

    Hetzelfde geldt voor autorijden. In 2024 stierven 675 mensen in het verkeer. Wat doe je ?

  • Gerechtigheid is lichamelijk


    Toevallig was ik in de kerkdienst in de Nieuwe Kerk in Groningen. De preek ging over de doop van Jezus. In het jodendom staat water voor dood. Bovenkomen staat voor opnieuw geboren worden. Een lichamelijke zaak. De predikant, Alexandra Merz, legde het verband met gerechtigheid : net als de doop doe je gerechtigheid. Gerechtigheid is altijd een daad, een handeling, dus lichamelijk. Voor mij was gerechtigheid altijd vaag. In zenboedistische meditatie gaat het op de eigen verlichting. Verlichting heeft misschien iets als gerechtigheid als bijeffect, maar niet als doel op zich. Dat geldt ook voor het taoïsme, dat zen sterk beïnvloedt heeft. Taoïsme vindt al die burgerlijke deugden, zoals rechtvaardigheid, maar helemaal niets. Nu is het de vraag wat gerechtigheid is en hoe je gerechtigheid doet.

  • Mediteren in de sneeuw

    Het was alweer plus één, echt warmer dan gister, toen het min tien was. Gister begonnen mijn spieren al na drie minuten te trillen van de kou, nu kon ik het kwartier rustig uitzitten.

  • Blote voeten in de sneeuw

    Daar kan je best tegen als je de kou toelaat en gewoon voelt. Net als je vingers tegen de kou kunnen als je sneeuwballen gooit.

  • Spinozahuis Rijnsburg

    Baruch Spinoza is Nederlands bekendste filosoof. Kind van vluchtelingen, Portugese joden, naar de republiek gevlucht omwille van de vrijheid hier. Relatieve vrijheid, dat wel.

    Hij werd uit de synagoge verbannen om onduidelijke redenen, mogelijk omdat hij inzake een faillissement de Nederlandse wet stelde boven de Joodse. Maar hij stond ook al bekend om zijn afwijkende, radicale mening over religie. Die, later, toen hij boeken schreef, ook niet door de gereformeerden en de katholieken werden gepruimd.

    Hij vertrok uit Amsterdam en ging wonen in dit huis in Rijnsburg. Het is zó bijzonder dat dit zo ongeschonden de eeuwen heeft doorstaan. Je kunt hem er bij wijze van spreken zien rondlopen, lenzen slijpen, boeken lezen en schrijven.

    Hij leefde waarschijnlijk erg sober. Hij sleep dus lenzen en kreeg een jaargeld en het meeste zal opgegaan zijn aan boeken. Hij had er 160. Het Spinozahuis heeft zijn bibliotheek op een paar na gereconstrueerd.

    En hij volgde colleges aan de universiteit van Leiden, anderhalf uur lopen heen, anderhalf uur terug. In die tijd mocht elke provincie één universiteit en die van Holland ( noord plus zuid samen ) stond in Leiden ( die van Friesland stond in Franeker, die van Overijssel in Harderwijk ).

    Het huis en de enthousiaste rondleiding die we kregen gaven een mooi beeld van de context van zijn leven.

  • Zwemmen Wylerbergmeer

    Op weg terug naar huis van de zweethut.

    Begin van de winter.

  • Zweethut nr. 9

    Het was prachtig mistig weer. De foto is van een dag later.

  • Schiermonnikoog

  • Zen : zo veel woorden

    Zen is een weg naar de werkelijkheid achter de werkelijkheid die gewoon de werkelijkheid is. Zen ontbloot de ervaring, de ervaring buiten woorden om. Maar gek genoeg heeft zen heel veel woorden nodig om je gereed te maken voor die ervaring.

    Toen ik nog fanatiek mediteerde verbaasde ik me er al over. Elke les hield de leraar een preek van een kwartier tot een half uur. Er waren vragen, er was gesprek. Thuis had ik een boekenplank vol zenboeken. 80 cm., niet eens veel.

    Woorden sturen verlangens. Woorden verleiden. Woorden vervormen. Woorden dwingen. Ik heb de indruk dat zen uiteindelijk toch een cognitieve bezigheid is, dat de naakte ervaring alleen bereikbaar is na langdurige cognitieve inspanning. Mensen leren verlicht te gedragen.