Categorie: Al het andere

Een man komt aan in een dorp. In het hotel boekt hij een kamer voor één nacht. De eigenaar vraagt hem de vijftig euro vooruit te betalen. Dat doet hij. Hij vraagt of zijn koffer op zijn kamer gebracht kan worden. Vanzelfsprekend. Dan verlaat hij het hotel weer om een eindje te wandelen.

De hoteleigenaar neemt het briefje van vijftig en snelt ermee naar de garage op de hoek, waar hij zijn auto ophaalt, die uitgedeukt is. Met de vijftig euro gaat de garagehouder meteen naar de bakker. Hij bestelt een paar taarten en wat soesjes voor een groot familiefeest. Hij betaalt vooruit.

Nu heeft de bakker de vijftig euro. Die wipt binnen bij zijn buren, die werkkleding verkopen. De bakker koopt een mooie, nieuwe bakkersbroek, voor vijftig euro. De eigenaresse van de zaak neemt het geld mee naar de crèche als ze haar dochtertje ophaalt en betaalt meteen voor de hele maand. De crècheleidster loopt met de vijftig euro naar het hotel en rekent een serie lunches af, die het hotel geleverd heeft.

Het briefje van vijftig euro is na deze rondgang door het dorp weer terug in de kassa van het hotel. Dan komt de reiziger terug van zijn wandeling. Hij heeft een vervelende mededeling : hij is gebeld en moet meteen vertrekken. Hij kan niet blijven slapen.

Natuurlijk geeft de hotelhouder het vooruitbetaalde bedrag netjes terug. De reiziger steekt het in zijn beurs en verdwijnt ermee uit het dorp.

Eén briefje van vijftig heeft het mogelijk gemaakt dat een auto is uitgedeukt, dat taarten worden gebakken voor een feest, dat iemand een nieuwe broek kan kopen, dat er oppas is voor een kind en dat er eten en drinken is voor de kindertjes. Allemaal van dezelfde vijftig euro, of eigenlijk van één papiertje, want het enige wat het papiertje gedaan heeft is komen, rondgaan en verdwijnen. Ook al is het papiertje weer weg, alle transacties die ermee gedaan zijn, blijven gewoon geldig.

—

Een verhaal uit de Happinezz. Leuk verhaal, maar dit kan alleen in een gesloten systeem. Zodra het geld via een dorpeling buiten het dorp verdwijnt blijft iemand met een schuld zitten die hij niet kan voldoen. En als één schuld kleiner is dan vijftig euro wordt het verhaal ingewikkelder.

Jonathan Israel beschrijft in zijn boek Radicale verlichting hoe het denken, de logica, de wetenschap invloed krijgen in de maatschappij. Nederland, althans de republiek der verenigde Nederlanden, speelt daarin een belangrijke rol. De volgende twee boeken werpen licht op twee ontwikkelingen die van belang zijn geweest voor de Verlichting :

• De reformatie, van Diarmond McCulloch, en
• De republiek, ook van Jonathan Israel.

De reformatie vindt eerder plaats dan de Verlichting, maar heeft een vergelijkbare ontwikkelingsrichting : tegen de heersende macht van de roomse kerk en de adel in. De reformatie bouwt wel voort op ontwikkelingen, discussies, standpunten en groepen binnen de rooms-katholieke kerk. Dat de republiek der zeven verenigde Nederlanden bestond als territoriale macht heeft de reformatie en de Verlichting ondersteund. Jonathan Israel vertelt hoe die republiek, een unicum voor die tijd, kon ontstaan uit kleine, samenwerkende stadjes in een onbeduidende, waterige uithoek van Europa en hoe het voortbestaan af en toe aan een zijden draadje heeft gehangen.

Voor een cursus van het werk moesten we een zelfportret schilderen. Ik ben even kwijt waarom. Maar ik vond het geweldig. Ik heb mezelf geschilderd op het strand. We waren net naar een tentoonstelling over Corneille geweest, waar ik lang naar ‘De zwemmers’ en ‘De vluchtelingen’ heb staan kijken. Die manier van schilderen heb ik ook geprobeerd – de echte kunstenaar heeft nu de grap van de week te pakken, maar ik was erg tevreden met wat er na drie kwartier op mijn stuk multiplex stond.

Door het hooggebergte trekt een karavaan rode monniken. Ze krikken de jonge monnik uit zijn grot. Hij heeft er jaren zitten mediteren. Terug in het klooster heeft de jonge heilige natte dromen – wij zien niet de inhoud, wel het gevolg.

De monnik verlaat het klooster en trekt de wereld in ( naakt in de rivier ), vindt een vrouw en krijgt een zoon. Hij ontmaskert de oneerlijke graanhandelaar, die hard terugslaat. Maar het is toch niet alles en een tussendoortje met een mooie landarbeidster verandert daar niets aan, of maakt het alleen maar erger. De monnik verlaat zijn vrouw en zoon en gaat terug het klooster in ( naakt in de rivier ). De toespraak van de vrouw – had je dat niet eerder kunnen bedenken – vond ik indrukwekkend, een waarschuwing voor iedereen die meedogenloos zijn eigen heil voorop stelt.

De film heeft weinig dialoog en veel geluid.

Mijn vrouw en ik trainen al een tijd om de tweede vrijscene zelf eens te doen. Het wachten is nog op de balk die ik in huis moet aanbrengen.

2001 ; regisseur : Pan Nalin ; acteurs : Shawn Ku, Christy Chung

Al die maximumsnelheden … Je hebt ze van 30, 50, 60, 70, 80, 100, 120 en 130. Een rommeltje. Ik heb er maar wat regelmaat in aangebracht. Steeds 20 km/u ertussen.

Binnen bebouwde kom

• Woonerf : blijft stapvoets.
• 40 km/u : 30 voelt op de meeste wegen belachelijk langzaam. De meeste bestuurders rijden sneller en begaan dus een overtreding. Bovendien rijdt het beter in de derde versnelling dan 30, met lager toerental. Het is dus ook beter voor het milieu.
• 60 km/u : op grote wegen in de bebouwde kom kan je best 60 rijden.

Buiten de bebouwde kom

• 70 km/u : De snelheidsbeperking tot 60 km/u voelt ook weer vreemd en wordt door velen overtreden. Als 80 te snel is is 70 een mooie beperking.
• 90 : De maximale snelheid waarmee vrachtwagens in de praktijk rijden. Op 100 km-wegen leidt dat tot inhalende personenauto’s. Op tweebaanswegen is dat gevaarlijk. Als iedereen 90 mag hoef je niet inhalen. Een verlaging van de maximumsnelheid op tweebaanswegen is veiliger.
• 110 : Op vierbaans autowegen ( zonder vluchtstrook ) kan je best 110 rijden. Een veilige beperking op drukke autosnelwegen die de doorstroming verbetert.
• 130 : Voor de rustige autosnelwegen. Het gaat in Frankrijk ook goed. Als in Frankrijk de maximumsnelheid op de autosnelweg verminderd wordt gaat hij naar 110.

Van het boek Geografie van goed en kwaad van Andreas Kinneging heb ik vooral goede herinneringen aan hoofdstuk 7 “Daarom worden mensen goed genoemd”, mijn eerste kennismaking met de kardinale deugden. De centrale vraag is ‘Hoe goed te leven ?’ Kinneging beantwoordt de vraag vanuit de grondgedachte achter de rechtstelsels, de vraag naar rechtvaardigheid. Rechtvaardig is hij die respecteert wat een ander toekomt. Rechtvaardigheid is een deugd die de mens niet vanzelf heeft maar die hij moet ontwikkelen. Rechtvaardigheid is de uitkomst van moed, verstandigheid en gematigdheid ( zelfbeheersing ). Rechtvaardigheid is één van de klassieke deugden, van Aristotoles ( volgens mij is het niet zozeer rechtvaardigheid maar rechtschapenheid, maar goed ). De andere drie zijn :

• Verstandigheid is praktische kennis, gericht op doelen ; mensenkennis, inschattigsvermogen, levenswijsheid.
• Moed ( standvastigheid ) is de deugd van de uitvoering, de wil : angst weerstaan en verantwoordelijkheid nemen.
• Gematigdheid is zelfbeheersing tegenover emoties, driften en stemmingen.

Er bestaan ook nog zeven ondeugden, die natuurlijk de kerk voor ons op een rijtje heeft bedacht :

• hoogmoed, zelfoverschatting ;
• hebzucht ;
• wellust ;
• toorn, onderhuidse woede ;
• gulzigheid ;
• afgunst ;
• traagheid.

Grappig dat het taoïsme de deugden kenschetst als een degeneratie van de natuurlijke staat. Het komt daarin overeen met de lui van de Romantiek, jongens als Rousseau, die ervanuit gaan dat de mens van nature goed is en dat de cultuur van hen barbaren maakt.

In een hangmat ligt een zwarte man te slapen in de schaduw van een reusachtige mangoboom. Daar komt een blanke man voorbij, hij ziet hem liggen en maakt hem wakker: “Sta op, slaapkop, je verluiert heel je leven. Klim liever in de mangoboom en pluk zijn vruchten.”

„Waarom zou ik zijn vruchten plukken, blanke man ? De mangoboom laat dagelijks voldoende vruchten vallen. Die verzamel ik voor mij en mijn familie. De rest zou toch maar bederven in mijn schuur.”

„Je moet ze ook niet bewaren in je schuur, je moet ze vervoeren naar de markt en ze voor veel geld verkopen.”

„Ah, ik begrijp het, blanke man: het geld kan ik wel bewaren, dat bederft niet.”

„Nee, domoor, je moet het niet bewaren. Geld moet rollen.”

„Goed, blanke man. Dan geef ik er een groot feest van, voor heel het dorp. En jij mag ook komen.”

„Nee, nee, nee ! Geen gefeest ! Dat is weggegooid geld. Je moet het nuttig besteden.”

„Hoe dan, blanke man ?”

„Luister, van het geld dat je verdient op de markt moet je eerst een, dan twee en tenslotte alle mangobomen hier op het dorpsplein kopen.”

„Maar die mangobomen zijn van niemand. Iedereen mag de vruchten ervan eten.”

„Dat is het nu juist. Nu zijn ze van iedereen, dan zullen ze alleen van jou zijn. Niemand behalve jij mag dan nog aan de vruchten komen. Wie nog een mango wil eten moet hem bij jou kopen op de markt. Ik zie het al voor me: je wordt een rijk man en dan…”

„Ja, blanke man ?”

„Dan koop je langzamerhand steeds meer mangobomen in de omgeving, tot je op een goede dag eigenaar bent van alle mangobomen in het land.”

„Wat moet ik met alle mangobomen in het land, blanke man ? De vruchten zullen als een enorme rottende berg ons dorp bedekken, want niemand kan zoveel mango’s eten.”

„Stil, luister: natuurlijk laat je niet al die mango’s opeten door je dorpsgenoten, nee, je begint een conservenfabriekje waar je mango’s worden verwerkt en ingeblikt. De blikken voer je uit naar de rijke landen in het Noorden, waar de mango een lekkernij is. Je kleine fabriekje groeit uit tot en enorm bedrijf. Een groot aantal van je landgenoten zal dan werken in jouw onderneming. Maar jij, jij werkt niet meer !”

„Wat doe ik dan, blanke man ?”

„Jij zult hier, op deze zelfde plek waar alles begon, een villa hebben gebouwd met een tuin die heel het vroegere dorpsplein omvat. Tussen twee mangobomen zul je je hangmat knopen en in hun schaduw zul je rusten.””

„Maar ik rust nu al in hun schaduw, blanke man.”

Een bijdrage aan dit gewichtige maatschappelijke vraagstuk. Waar ben ik trots op als ik aan Nederland denk ? Op de Verlichting, de reformatie en de Republiek der Verenigde Nederlanden. Dat is de uittocht uit de religie die beheerst wordt door machtsbeluste instellingen en de verdeling van macht onder de mensen. Verder ben ik er trots op dat Nederland het thuisland was van één van de mensen die aan de wieg heeft gestaan van de Verlichting : Spinoza. Hij is de belangrijkste Nederlandse filosoof. Wel van Portugese komaf, dus allochtoon, en, o, wee, nog Jood ook. O, ja, en de uitvinding van de naamloze vennootschap  en van aandelen. En van de belangrijke bijdrage van Nederland aan de sterrekunde en de navigatie.

Noot in mei 2016 : Trots op Nederland ( TON ) is een politieke beweging, die in 2008 is opgericht door Rita Verdonk, daarvoor lid van de VVD. Zij nam in 2011 afscheid van de beweging. De beweging is maginaal.

Geografie van goed en kwaad is een verzameling essays over het conservatisme, de klassieke traditie, afgezet tegen de verlichting en het liberalisme. Andreas Kinneging was liberaal. Hij werkte voor de Telderstichting, de denkgroep van de VVD. Door zijn studie van de klassieken ontwikkelde hij een voorkeur voor de klassieke traditie en het conservatisme. In 2000 richtte onder andere hij de Edmund Burke Stichting op, een studiecentrum dat onder andere de vorming van een op de klassieken gegronde elite beoogt.

Kinneging zet zich af tegen het verlichtingsdenken en het liberalisme. Bij hem staat ‘de traditie’ centraal, ‘Denkbeelden die eeuwenlang zonder grote verandering algemeen aanvaard zijn gebleven’. Zijn argument : dit heeft eeuwenlang goed gewerkt, laten we het weer zo doen. De opdracht is dan natuurlijk uit te vinden wat die algemeen aanvaarde denkbeelden zijn.

Terug naar welke tijd ?

Maar eerst mijn particuliere denkbeeld. Ik heb van conservatieven de indruk van winkelen in het verleden en er naar eigen goeddunken beelden uithalen en andere negeren.

Als je elementen uit het verleden wilt behouden of terugbrengen, uit welk verleden ? 1950 ? 1910 ? 1791 ? 1545 ? 30 ? Stel je bent er voorstander van dat vrouwen met kinderen niet werken. Mijn moeder kreeg in 1961 haar ontslag omdat ze trouwde. Dat is terug naar 1961. Mijn beide oma’s werkten hun hele leven lang. Zij zaten niet thuis met de thee. Mijn vader zocht het maar uit, mijn moeder zat bij de overbuurvrouw. Dat was zeg de jaren ’30. En wat met het verbod op kinderarbeid. Ik hoor nooit een conservatief over de opheffing van het verbod op kinderarbeid. Waarom eigenlijk niet ? Waarom wil men de heksenvervolging niet opnieuw invoeren ? Willen de conservatieven niet de onmiddellijke invoering van de biologische landbouw, zonder machines ? Landbouw met machines is iets van de laatste honderd jaar.

We beperken het conservatisme tot de staatsinrichting. Nederland heeft door de eeuwen heen een grote variatie aan bestuursvormen gehad. Welke van die vormen is doet het meest recht aan de traditie ? Welke traditie en wiens traditie ? De Grieken leefden in stadsstaten, zo leerden wij op de middelbare school. Conservatieven staan bij mij niet bekend als voorstander van de stadstaat. De omvang van een stadstaat, de snelheid van het leven toen, de mate van mechanisatie en de mogelijkheden van communicatie maakten een bepaalde bestuursvorm mogelijk. Kan je die traditionele bestuursvorm nog met succes propageren voor nu ? Ik betwijfel dat.

Ik bedoel maar, de conservatief is altijd selectief, op één uitzondering na. Dat zijn de conservatieven die in de positie verkeren zoals die van de oorspronkelijke conservatieven, de vertegenwoordigers van de oude machthebbers in het Franse parlement ten tijde van de revolutie ( 1789 – 1791 ). Zij willden de oude situatie behouden of herstellen. Zij wisten precies wat ze terug wilden.

De gevierde grondlegger van het conservatisme, Edmund Burke ( 1729 – 1797 ), leefde in de tijd van de opkomst van de verlichting ( wat Jonathan Israel in Radicale verlichting de tijd van de expansie noemt ) en de Franse revolutie. Zijn gedachtengoed maakte deel uit van het debat over de wereld van zijn tijd : weg met die vernieuwing van de verlichting, laten we de oude structuren niet lichtzinnig aan de kant schuiven.

De verlichting is nu iets van 400 – 500 jaar oud. Dat zou ik wel een traditie willen noemen. Het heeft blijkbaar goed gewerkt, voor het grootste deel, want zowel het staatcommunisme van het Oostblok en China als het nationaalsocialisme zijn uitwassen van de verlichting.

Wiens waarheid staat geschreven

De klassieken zijn alleen nog indirect kenbaar, uit oude gebouwen, ruïnes, voorwerpen, opgravingen, boeken, geschriften. Verhalen zijn gekleurd door de schrijver. Woorden veranderen van betekenis. Ze hebben misschien een waarde gehad die wij niet meer achterhalen kunnen. Ook als we ze wel kennen klinkt altijd de modere inhoud mee.

Hoe vaak moet een beeld over het verleden niet bijgesteld worden ? De Noormannen vind men nu niet meer de bloeddorstige plunderaars die ze eerst waren, omdat de verhalen over hun wandaden zijn opgeschreven door hun slachtoffers, de monniken, die slachtoffer werden omdat zij in en op de rijkdommen van de kerk zaten. En zij waren zowat de enigen die konden schrijven. Waarom willen Kinneging eigenlijk niet de maatschappij van de Noormannen – eigen cultuur eerst ?

Mondialisering

De wereld mondialiseert. Eén van de oorzaken is de technologie, die in een vrij uniforme gedaante over de hele wereld dezelfde ideeën, wensen, waarheden, ervaringen verspreidt en daarmee de mensen uniformeert. Daar gaan de tradities, zoals de regionale traditities in Nederland als eeuwenlang samensmelten tot de nationale tradities die we nu kennen.

Maar misschien zorgt juist de mondialisering dat de het gemeenschappelijke dat alle mensen uit alle samenlevingen in zich dragen de culturele verschillen teniet doet. Misschien is echter de kern van die traditie de dictatuur, bijvoorbeeld die welke gevestigd wordt op godsdienst, juist bestaansreden van de verlichting.

Volksconservatisme

Er is hoop voor het conservatisme, denk ik, als ik naar mijn werk kijk. Ik werk in een kleine gemeente in het Noorden. Daar is de traditie springlevend. De man / vrouwverdeling, huis en haard, behoedzaam omgaan met geld, geen al te gekken nieuwigheden, betrouwbaarheid. Natuurlijk heeft de moderne tijd invloed : televisie, computers,iPads, informatie, snelheid. Maar de wetswijzigingen van de laatste veertig jaar zijn gekomen en gegaan en hebben, zonder hulp van een conservatieve aanjager, de algemeen aanvaarde denkbeelden nauwelijks aangetast. Dat moet al eeuwenlang zo gaan, anders was er immers geen sprake van een traditie.