1. Populisme is “normal pathological condition of modern democracies” ( Scheuch, Klingemann, Theorie des Rechtsradikalismus in westlichen Industriegesellschaften, 1967 ) of “… het onkruid dat groeit in de kloof tussen de belofte en de werkelijkheid van de democratie” ( Waarom is de burger boos ?, Van Rossum, 2010 ).
2. De stellingen van het populisme :
– Er is een volk. Het volk is zuiver.
– Er is een elite. De elite heeft de macht. De elite is corrupt ( bezorgt zichzelf rijkdom en meer macht, gebruikt de macht voor eigen doelen en willekeurig ).
– De populistische leider weet wat het volk wil.
– De populist geeft de macht terug aan het volk ( een populistische beweging is meestal geformeerd rond een leider, die tenminste enig charisma heeft ; er is geen partijkader waaruit regelmatig nieuwe leiders voortkomen ).
3. Kritiek op het populisme :
– Er is geen volk. Het volk heeft tegengestelde meningen en wensen. Het is een betrekkelijke eenheid.
– Zodra de populist aan de macht komt, is deze elite. Onherroepelijk zal blijken, dat hij een deel van het volk niet vertegenwoordigt. Er ontstaan nieuwe mogelijkheden voor andere populisten.
– De populist kan geen maatregelen nemen die op de lange termijn wel goed zijn voor het volk maar die het volk niet prettig vindt. Dan zou hij net zo handelen als de elite die hij bestrijdt, namelijk niet de wil van het volk doen.
4. Het populisme heeft gelijk dat de leiding van een land een elite vormt. Besluitvormingsmacht is altijd in handen van een groep mensen dat klein is ten opzichte van de mensen zonder besluitvormingsmacht. Het cruciale punt is volgens mij de mate waarin de elite voeling houdt met en kennisneemt van de problemen van hen die men leidt en werkt aan de oplossing van hun problemen.
5. Van Rossum ( titel zie boven ) noemt de jaren 60 jaren van links populisme : het streven naar directe macht aan de burger door middel van het referendum, de gekozen minister president, de afschaffing van het koningschap. D’66 is volgens hem een populistische partij. ‘Het volk’ is de arbeidersklasse. Rechtse populistische partijen waren Boerenpartij ( Hendrik Koekoek ), Nederlandse Volkspartij ( Hans Janmaat ) en recent de LPF ( Pim Fortuyn ), TON ( Rita Verdonk ), en de PVV ( Geert Wilders ).
1. ‘Wist je dat in het oude China de arts levensadviezen gaf, en hij betaald kreg als de patiënt gezond bleef ? Wanneer de patiënt ziek werd en dus naar de dokter moest, stopte de betaling. Bij ons ontvangt de arts geen cent voor de gezondheid van de patiënt ; hier draait de gezondheidszorg op zoveel mogelijk behandelingen.”
2. “De zich steeds sneller uitbreidende medische wetenschap en de hierop berustende professionele institutionele gezondheidszorg bedreigen de gezondheid van mensen in plaats van die te bevorderen.” Volgens Hans Achterhuis de belangrijkste stelling van Ivan Illich, filosoof ( Grenzen aan de geneeskunde ).
3. “… een onverwachte sterftedaling van pasgeboren baby’s in Engeland tussen 1914 en 1918 kon alleen toegeschreven worden aan de afwezigheid van artsen, die aan het front waren en zich niet met zuigelingen konden bemoeien.” NAV onderzoek van de gyneacoloog Klaas de Snoo.
4. Gezondheid hangt samen ( correleert ) alleen met de mate waarin een samenleving egalitair is, niet met uitgaven aan de gezondheidszorg. Gezondheid waarschijnlijk beperkt tot levensverwachting, dat kan ik niet uit de tekst halen.
5. “Sinds de invoering van de marktwerking is het aantal amandeloperaties per jaar met 33 procent gestegen.”
6. In de zorg bepaalt het aanbod de vraag.
7. “In Nederland functioneren huisartsen als een ring van poortwachters, die ons behoeden voor makkelijke doorverwijzingen naar ziekenhuizen of specialisten.” De verhouding arts-patiënt is nu gebaseerd op vertrouwen en langdurig contact. Introduceer je ook daar marktwerking, dan gaan mensen shoppen als ze niet krijgen wat ze willen. Daarmee vervalt de poortwachtersrol.
8. Arjo Klamer in Weten is meer dan metenover de gezondheidszorg : De politiek praat alleen over het laatste onderdeel van de gezondheidszorg, de behandeling van ziekte. Maar de gezondheidszorg begint al met zelf zorgen voor je gezondheid, gezond eten, genoeg bewegen, enzovoort. Dat vindt ook plaats binnen de kring van familie, vrienden, collega’s, buiten het circuit van de georganiseerde zorg en de overheid.
Op weg naar de Gamma, voor ringetjes in de gootsteenafvoer in het huis van mijn moeder, draaide ik mijn auto voor de overweg linksaf. De overweg was dicht. De trein toetterde lang. Door mijn hoofd schoot met afkeuring : ‘Scholieren om de dichte bomen heen’. Uit mijn ooghoeken zag ik een groen lichaam voor de trein uit van de spoorbaan tuimelen. Ik maakte een bocht terug, parkeerde en liep naar het lichaam. Ik constateerde dat er al mensen op de stoep stonden te bellen. Dat hoefde ik dus niet meer te regelen. Ik riep nog wel of ze 112 belden – dat was het geval. Het lichaam leefde. Het kreunde en probeerde op de rug te gaan liggen. Dat mocht niet van mij. Maar het bleef proberen. Uiteindelijk kon ik het niet tegenhouden. Nu liep wel zijn linkeroogkas vol bloed.
Zijn rechterarm bleek boven de elleboog finaal afgebroken. In het groene trainingsjak zat een enorme bloedvlek, maar die zag ik niet groter worden. De machinist van de trein kwam erbij, met twee oranje ehbo-dozen. Hij kreeg het cellofaan er niet af. Ik overlegde met de machinist wat we met de arm zouden doen. We wisten niet waar de slagader liep en we lieten het maar. Ik haalde het cellofaan van de doos. Toen zat er nog een loodje op en toen ik dat loshad kreeg ik het ijzerdraad niet los. Daar moest mijn mes aan te pas komen. De machinist was vreselijk goed in het stellen van vragen, naam, adres, leeftijd, school … Hij had er een eind aan willen maken ( maar deze overweg was daar geen goede plaats voor : de trein heeft er nauwelijks nog vaart en te horen aan de toeter stond hij te vroeg voor de trein ). Het was al met al een niet al te nuttige bijdrage van mijn kant.
Ik was wel benieuwd naar het effect van zo’n belevenis. Ik voelde me wat afwezig de rest van de dag. Het beeld van de bloederge afgebroken arm bleef op mijn netvlies. Ik zag op tegen gaan slapen, maar ik heb goed geslapen en niet gedroomd. De volgende dag was alles weer gewoon. Ik denk wel met afgrijzen aan de machinist, die dit langdurig heeft moeten aanzien vanuit zijn trein, aan de ziekenwagenbemanningen, die dagelijks nog veel ergere verwondingen ziet en hoort, en de politiemensen, die er meestal eerder bij zijn dan de ziekenwagens.
Alain de Botton, atheïst en filosoof te Londen, heeft het plan een tempel voor het atheïsme te bouwen, om er het leven op aarde te vieren. Het blijft rondzingen in mijn hoofd. Wel tegen religie, maar niet tegen het religieuze gevoel ?
Het atheïsme is vooral tegen godsdienst, in eerste instantie vooral tegen het Christendom en het Jodendom. Als het dan ergens voor wil zijn, dan kom je terecht bij het humanisme, het liberalisme ( rechts, links, socialisme, communisme ) en het vieren van ‘de natuur’. Maar de natuur is te koud, te onverschillig en veel te groot voor een mens om zich er thuis bij te voelen. Aan de andere kant, wie kent niet de ‘magische’ momenten in de natuur ? Maar daar heb je weer geen tempel voor nodig, hoewel een gebouw heel goed een gevoel van aanbidding kan oproepen. De nieuwe gedachteniskapel in Berlijn, bijvoorbeeld, of de Notre Dame du Haut in Ronchamps ( vooral bekend van de buitenkant, maar de binnenkant is veel meer een belevenis ). Ook vormen en de kleuren van de kerk van de abdij van Egmond, en de gedempte geluiden, geven mij een contemplatieve houding. Het enorme kruis met een beeld van Jezus eraan draagt daar nauwelijks aan bij. Wel de zang van de levende monniken.
Is er nu verschil tussen een atheïst en mij ? Ik geloof in God maar die komt nauwelijks voor in wat ik hierboven noem. Is God niet nodig voor een religieus gevoel of een gevoel van viering of aanbidding ? Volgens Spinoza is God de natuur. De natuur is een onuitputtelijke bron van religieuze ervaringen, vooral de verlaten natuur, neem de woestijn of het strand van Ameland.
Als een atheïst niet in God gelooft, dan zegt een beeld van Jezus boven een altaar in een abdijkerk hem niets, noch het altaar zelf, noch het Marialicht, en is het kaarsenblok slechts een lichtbron. Dan is dat alles enkel een culturele uiting. Dan kunnen de stilte, de kleuren, de geuren en de vormen ook de atheïst bij de viering van het leven, de aarde en de kosmos brengen. Lijkt me. Maar misschien roepen al zo’n kerk en alles wat erin is bij de atheïst ergernis, boosheid of woede op. Dan staat die een religieuze ervaring in de weg, hoewel ergernis, boosheid en woede ook heel goed een religieuze ervaring kunnen zijn. Wij kennen de religieuze woede maar al te goed als inspiratiebron.
Rare jongens, die atheïsten. Wees dan gewoon onverschillig.
Dit boek eindelijk maar eens van de bibliotheek geleend. Ergens heb ik opgeslagen dat het een goed boek moet zijn, een goede reconstructie van het drama ABN-AMRO. Ik kwam er niet doorheen. 440 bladzijden met aaneengeregen feiten maakt nog geen leesbaar boek.
Topman Rijkman Groenink heeft er zijn levensdoel van gemaakt de AMRO te leiden. Hij wordt geroemd om zijn snelle analyse van complexe risico’s. Hij is geniaal in het oplossen van die risico’s in het voordeel van de bank. Maar dat zijn éénmalige situaties met een beperkte tijdspanne en onder grote druk.
Rijkman Groenink is niet de man om kalm, consistent en continu richting te geven aan het organisme ABN-AMRO. Het voortdurende trekken en duwen met pas na maanden resultaat, op z’n vroegst, ligt hem niet. Voor hem is een bijeenkomst een gevecht. Dat híj moet winnen. En zo rolt de raad van bestuur als een kluwen vechtende mannen door de bestuurskamer. Wel netjes vechten, natuurlijk.
Rijkman Groenink is wel de hoofdpersoon van De prooi en het boegbeeld van het uiteindelijke debacle, maar hij leidde de bank natuurlijk niet alleen. Door de focus op de bestuursvoorzitter verdwijnen de bijdragen van de anderen naar de achtergrond. Had Rijkman Groenink zoveel charisma dat hij die anderen echt overvleugelde of focust het boek te veel alleen op hem en komt de verantwoordelijkheid zo onterecht veel bij hem te liggen ?
Er is ongeveer 1.386 km3 water op aarde. – 97,5 % daarvan is oceaan of zee, en zout. – 2,5 % is zoet water – Daarvan is 69,6 % ijs, 30,1 % grondwater en 0,3 % oppervlaktewater. – 0,001 % van het water bevindt zich in de atmosfeer. Als vloeistof zou het een laag van 2,5 cm dik op de aardbol vormen. – Het ijs op Antarctica is maximaal 3,5 km dik. Dat op Groenland maximaal 4,5 km. – Het Baikalmeer is het diepste meer op aarde ( 1.600 m ), het meer met het meeste water ( 20 % van de zoetwatervoorraad ) en het oudste meer op aarde ( 2,5 miljoen jaar ).
Bekend is natuurlijk dat de PVV niet in islamitische Nederlanders gelooft, maar de partij gelooft ook niet in de autochtone Nederlander ( en die is natuurlijk nooit islamiet ), de kiezer waar de PVV pal voor staat, maar die de partij een stelletje slappelingen vindt, zie de volgende rekensom.
De Nederlandse bevolking bestaat voor 20 % uit allochtonen. Daarvan is een groot deel Amerikaan, Surinamer, enzo. 5 % van de bevolking is islamiet, dat is een kwart van die 20 % allochtonen. De PVV nu is bang dat die 5 % de macht zal krijgen in Nederland.
De PVV schat de gemiddelde Nederlander dus 80 / 5 = 16 keer zo slap in als de gemiddelde islamiet. Dat kan de gemiddelde islamiet dus in zijn zak steken.
Alsof die 80 % allochtone Nederlanders niet opgewassen is tegen die 5 % islamieten. En bovendien horen de meeste allochtone islamieten niet tot de machthebbers maar tot de sociaal-economisch machtelozen.
En waar is het rotsvaste vertrouwen in de kracht en de aantrekkelijkheid van onze cultuur ?
Spencer Tunick heeft weer een grote groep naakte mensen gefotografeerd. Ik ben er niet weg van. Zet ergens een naakt mens neer en je hebt aandacht. En ja, het blijft nieuws, ook al is het kunstje nu al jaren oud. Maar dit keer vond ik het resultaat prachtig, een groep mensen aan de oever van de Dode Zee in roze-bruine kleuren. Het volk Israël. De naakte mensen op een gletscher zijn ook mooi, maar da’s toch meer een kunstje. De Dode Zeemensen zijn ook geregisseerd, maar die op de gletscher zijn duidelijk geregisseerd. En naakt op het ijs is toch minder natuurlijk dan naakt in een warm land bij een warme zee. En er is geen oeroud verhaal van. Mia deed natuurlijk ook mee ( Klik hier voor een stukje over haar blog ;klik hier voor haar blog ).
De boot naar Noorwegen was een ramp. Niet het feit dat één van de motoren stuk was, waardoor hij niet om 16.00 uur vertrok maar om 22.00 uur, maar door het totale gebrek aan klantvriendelijkheid van de pubers aan de balie. Wij wilden graag weten of de camping in Kristiansand nog open was, of ze misschien even wilden bellen. Nee, want in Noorwegen spraken ze een andere taal ( Scandinaviërs klagen over elkaar dat ze gewoon hun eigen taal blijven spreken als ze in een ander land gaan wonen, in plaats van dat ze de plaatselijke taal gaan leren ) en nee, ze wisten het telefoonnummer ook niet, en nee, dat konden ze ook niet opzoeken op de computer voor hun neus, waarop ze wel internetspelletjes konden spelen.
Anderen, die de weg naar de pizzeria van Hirtshals vroegen, kregen met tegenzin een summiere uitleg. Later bleek, toen ik uit verveling het veerbootkantoor nauwkeurig bekeek, tegenover de balie een rek te staan met een enorme stapel folders met de plattegrond van Hirtshals.
Hun vaardigheid in de Engelse taal viel mij ook tegen, vooral toen we op de camping van Kristiansand – in de regen, om één uur ’s nachts – opgewacht werden door de campingbeheerder, die erg goed Engels sprak. Later merkten we dat veel Noren erg goed Engels spreken. Beter dan de gemiddelde Nederlander.
Het weer
We hebben ons een beetje verkeken op het weer. We waren met twee kleine tentjes, twee volwassenen en twee jonge pubers. Het weer was één dag regen op twee dagen zonder regen. Die droge dagen waren of bewolkt of zonnig. Hele dagen met elkaar gezellig in één klein tentje zitten vond ik vermoeiend.
Lysefjorden
Lysefjorden heeft mijn hart gestolen. Hij is maar dertig kilometer lang, tegen de iconische Hardangerfjord 170 km. Maar de grote fjorden zijn niet alleen lang, maar ook breed. Wij hebben drie nachten gekampeerd in Lysebotn, waar het water ophoudt. De Lysefjord bij Lysebotn is smal ( 500 m schat ik ) en de rotswanden bijna loodrecht ( 800 m ). Even verderop, bij Kjeragbolten, is een springplaats voor basejumpers. Lysebotn ligt op de bodem van een bak. De hoogte van de rotsen vervormt je waarneming van grootte en afstand. Mensen lijken klein en daardoor verderweg dan ze zijn. Je hersenen registreren vaag dat er iets niet klopt.
We kwamen aan in Lysebotn via de weg. Er is één weg naar Lysebotn. Het is een éénbaansweg, zestig kilometer lang, vanaf de N9 bij Nomeland. We hebben de afslag fors gemist. Het is een prachtige weg, veel mooier, wilder, onherbergzamer en afwisselender dan de Hardangervidda. De weg is alleen geschikt voor auto’s zonder aanhanger. Ook niet voor campers. Dat komt door de afdaling op het eind, 800 meter in 8 km, waarvan een deel keertunnel, en 32 haarspeldbochten. In Lysebotn is geen winkel. Na twee nachten was het brood op. De dichtstbijzijnde winkel is aan het andere eind van de fjord of de zestig kilometer weg terug. We konden ontbijten in het campingcafé, met diepvriespistoletjes, lekker en uitgebreid en schappelijk, voor Noorse begrippen.
Op de camping konden we twee kajaks en één kano huren, met wat matig passende wetsuits . We zijn ermee naar de landingsplek van de basejumpers gevaren. Rechter oever aanhouden, vorige week was er een groot rostblok uit de linkerbergwand gevallen. Gedurende de hele tocht zag ik het voor mijn ogen gebeuren. Een enorme plons en een vloedgolf die op ons afgolfde, terugsloeg van de rechteroever, weer tegen de linkeroever. Het voer onrustig. De wind wakkerde aan en uiteindelijk was het een behoorlijke tocht. De oevers torenden boven ons uit, nat glimmend, dreigend, imponerend. Het landingsterrein was een puinwaaier met hier en daar een paar vierkante meter vlakachtig gras. Er stond een lief bakentje in de vorm van een vuurtoren. Twee springers kwamen naar beneden, pal boven ons. Eén gilde de longen uit zijn lijf.
In Lysebotn konden we zien hoe allemansrecht misbruikt wordt. Even buiten het dorp liggen rotsachtige velden waar mensen hun tenten opzetten, vuurtje stoken en waar ze met hun behoeften heen moeten ? Sommigen wandelen dan even op en neer naar de camping om de voorzieningen te gebruiken.
Preikestolen / De Preekstoel
Aan de Lysefjord ligt de overbekende Preekstoel, een rots waar je op kunt, na een wandeling van twee tot drie uur. Het was een mooie dag. De mensen liepen in een mierenspoor naar boven. Op het plateau, zonder hekjes, op iets van 600 meter hoog, was het een gezellig, ingetogen geroezemoes. Dat kleine vierkante stuk rots midden bovenin de foto hieronder, dat is hem.
Aan het pad naar de Preekstoel liggen een paar meertjes waar je kunt zwemmen.
Nestflaten : middenin nergens
Op Google Maps heeft het niet eens een naam. Het dorp ligt aan rijksweg 13, die zich op de rand van bergen en met tunnels door bergen langs wateren slingert. Nadat je de Urheimtunnel uitgereden bent en voor je een kilometer verder de Kjeldhammartunnel inrijdt kan je rechtsaf Nestflaten in, een groep huizen verspreid over een sedimentvlakte aan een meer, omringd door bergen. Wij verwachtten een gelegenheid om de dingen te doen die je na langere tijd in een auto doet. Tevergeefs. De dag dat wij voet zetten in Nestflaten was bewolkt. Het miezerde af te toe, het was fris. De dichtsbijzijnde grote plaats is Røldal, 26 kilometer verderop, uitgang rechts. Wikipedia geeft 635 inwoners in 1965. De uitgang rechts brengt je na 67 kilometer in Sand, 1.150 inwoners. Daar zit je dan.
Rijksweg 13 is tweebaans, zoals de meeste rijkswegen in Noorwegen ; en soms éénbaans. De maximumsnelheid is 80 km/u. Dat halen zelfs de Noren niet altijd.
Hardangervidda
Afgezien van een gletscher in de verte, de Hardangerjokullen, waar we na elke bocht in de weg hoopvol naar zochten en voor stopten om er nog mooiere foto’s van te makan dan de tientallen die we al hadden, vond ik er niet veel aan. Langdurig kale, platte rotsen, minder variatie in het landschap dan we zagen op de weg naar Lysebotn.
Oslo
Oslo is mooi. We waren in Oslo op een prachtige, zonnige dag. Iedereen zomers, levendig. Pleinen met bomen en met mooi onderhouden gras en bloemenperkjes. Het schijnt een heel dure stad te zijn. Het zal wel. Het parkeren is vreselijk duur. De reisgidsen waarschuwden voor tol, maar niets gezien. Nu stonden we ook op de stadscamping en we reisden met het openbaar vervoer, de reisgidsen waarschuwden ook voor de ingewikkelde verkeerssituatie, en dat klopte wel. We reden makkelijk naar een parkeergarage, maar de weg naar de camping was een jungletocht.
De camping Ekeberg ligt op een heuvel. Tussen de camping en de weg is alleen een greppel. Je stapt zo de camping af en op. Vanaf de weg heb je een prachtig uitzicht over de stad, de twinkelende lichtjes ’s avonds, de skispringschans Holmenkollen in de verte, treinjtes, trammetjes.
Rechts is er goed in geslaagd de indruk te wekken dat Nederland tot in 2010 geregeerd is door links. Eindelijk een rechts kabinet nu Mark Rutte is aangetreden.
Maar het klopt niet. Vanaf 24 juni 1945 tot en met 14 oktober 2010 heeft 10.538 van de 23.853 dagen een linkse partij deel uitgemaakt van de regering ( gegevens uit wikipedia ). Dat is 44 %. De regering was altijd een coalitie met een rechtsere partij : de KVP, de ARP, het CDA of de VVD.
De aanduidingen ‘rechts’ en ‘links’ voor politieke standpunten komt uit de tijd van de revolutie in Frankrijk. Degenen die de koning steunden zaten rechts van de voorzitter, de voorstanders van de revolutie zaten links. Rechts werd ‘behoudend’, ‘restauratie’, ‘orde’ en oude machthebbers, geweld in de vorm van onderdrukking, links werd ‘verandering’ en verbreding van de macht naar lagere klassen en geweld in de vorm van revolutie.
Patricia de Martelaere heeft twee boeken geschreven die ik gelezen heb : Taoïsme – De weg om niet te volgen en Wie is er bang voor de dood. Ze wordt geroemd om haar gave moeilijke onderwerpen toegankelijk te maken. Dat is haar gelukt met Taoïsme, net zoals Benjamin Hoff dat, op een totaal andere manier, deed met De TAO van Poeh. Ga ze vooral zelf lezen.
Uit het boek van De Martelaere is me vooral bijgebleven “(…) het taoïsme lijkt mij van alle levenshoudingen die ik ken tegelijk de mildste en de hardste. Het is mild en toegeeflijk omdat het (…) niet op een normatieve manier richtinggevend wil zijn. Het ziet af van iedere bewust na te streven doelstelling en geeft geen invulling van de ‘juiste’ weg die door ieder mens zou moeten worden bewandeld om tot redding of verlossing te komen. (…) Maar dit is tegelijk ook wat het taoïsme tot het meest genadeloze en in zekere zin meest ‘onmenselijke’ systeem maakt : het laat ons reddeloos over aan onszelf, zonder enige richting of houvast. Meer zelfs : het schrijft ons voor dat het essentieel is om zich aan helemaal niets vast te houden (…) Het is niet eens duidelijk wat we hierbij uiteindelijk zullen winnen, en of er wel iets te winnen valt (…)” ( bladzijde 167-168 )
De belangrijkste begrippen uit het taoisme :
Tao (dao) : Pad, kosmos, begin en einde, alles en niets, zonder vorm. Ik vind ‘stroom’ een beter woord, zie ‘woe wei’.
Woe wei (wu wei) : Doen door niet te handelen oftewel meegaan met de stroom, zoals vormloos water steen slijt.
Tsjie (qi) : Kracht of energie die alles doordrenkt.
Lysebotn ( de boot van Lyse ) is een plaatsje aan het eind van een kleine fjord in Noorwegen, behoorlijk in het zuiden. Je rijdt bij Kristiansand de weg naar het noorden op ( Rijksweg 9 ) en slaat af bij Nomeland, wat ons nog niet meeviel, we reden zo voorbij de afslag. Daarna rijd je over een éénautoweggetje door eindeloos leeg land. Steen overal. Op het eind van de weg schrik je je dood. De weg duikt eindeloos haarspeldend de diepte in 800 meter, 27 haarspeldbochten. De weg is drie meter breed. Het laatste stuk is een tunnel van een paar kilometer en dan ben je ineens in een dal met bomen en gras en op de bodem van de fjord.
De bergwand links rijst 900 meter omhoog. Hij doet iets raars met je grootte- en afstandswaarneming. Alles lijkt veel verder weg, want kleiner. Als je ergens naar toe loopt kom je veel sneller aan dan je verwacht.
De fjord is maar 30 kilometer lang, kort voor Noorse begrippen. Een paar keer per dag gaat het veer naar Forsand of verderop richting Stavanger. Aan de fjord ligt de beroemde rots Preikestolen en ergens, vlakbei Lysebotn, hangt Kjeragbolten, een ronde kei, in een rotsspleet. De boot legt aan bij verschillende steigers, vanwaar je wandelingen kunt maken. Wel op tijd zijn voor de terureis 🙂 en van tevoren de boot waarschuwen !
Lysebotn is ontstaan door een waterkrachtcentrale. Als je er heen gaat, neem genoeg proviand mee. Je kunt er geen brood kopen, bijvoorbeeld.
